Những người
đàn ông
làm khổ Thúy Kiều
Truyện Kiều
dài 3.254 câu thơ lục bát, lại là truyện kể theo mô típ cổ điển bám theo sự
việc và trình tự thời gian, hơn thế còn là truyện luận đề nhằm chứng minh khái
niệm “ Hồng nhan bạc mệnh” cho nên nó rất đông nhân vật. Về điểm này, Nguyễn Du
lấy bối cảnh là nước Tầu rộng mênh mông nên nhân vật nếu chỉ có một nhúm thì
truyện rất loãng, không ấn tượng như nó đã có.
Một nhận xét có thể có phần khả chấp, đó
là nhìn chung nhân vật nữ trong truyện
ác với Kiều theo một cách khác với những tên đàn ông. Chính chỗ này mới
làm đình đám luận đề “hồng nhan bạc mệnh”?
Người đàn ông đầu tiên là Kim Trọng, không
hiểu sao tác giả lại tả chàng một cách duy ý chí, ước lệ đến vậy? Là bạn với
người em trai út của Kiều trong lúc Kiều mới ở tuổi cập kê hẳn Kim Trọng chưa
đủ tuổi kết hôn theo luật định hiện nay. Một thiếu niên vậy mà “Người quốc sắc, kẻ thiên tài/ Tình trong
như đã mặt ngoài còn e”, chưa học hành chi nhiều, chưa bằng cấp (dù chuyên
tu tại chức) và cầm kỳ thi họa bù trất, sao được đánh giá là “thiên tài”? Tôi
muốn nói chính cái chỗ phải gánh vai quá nặng mà mình thì bất cập, hụt hơi cho
nên có thể nói Kim Trọng là người đầu tiên góp phần làm hỏng đời Kiếu. Kiều đã
không có được người tình đầu có bản lĩnh thực vì vậy mối tình đầu xem ra là
tình ước lệ gán ghép và hơi ảo. Với một phụ nữ, khi nhận ra mối tình có thể đẹp
lâm ly du dương nhưng lại không là tình chín chắn có thực chất thì kể như đời
cũng mang một vết thương. Trong một bài viết trước đây về con người phải đóng
vai nhân vật lớn này, tôi đã mạo muội viết “chàng
bù nhìn làm hỏng một tình yêu”. Bây giờ nghĩ lại tôi không trách mình bởi sau 15 năm lưu lạc bạn tình mang nhiều vết
thương cay đắng thế mà con người này lại đòi chuyện vợ chồng! May mà “Chữ trinh còn một chút này ? Chẳng cầm cho
vững lại dày cho tan” như một lời cảnh báo nghiêm khắc của Kiều đối với
người tình năm xưa. Cái chuyện về Liêu Dương thọ tang chú của chàng Kim tạo ra
sự vắng mặt của chàng khi xảy ra gia biến của Kiều chỉ là một cái cớ mà tôi cho
là không đắt giá. Câu hỏi là, nếu Kim không vắng mặt ở Bắc Kinh thì liệu chàng
sẽ làm được gì khi “Một ngày lạ thói sai
nha/ Làm cho khốc hại chẳng qua vì tiền” ? Không có câu trả lời thật sự
thỏa đáng cho nên chuyện Kim phải về Liêu Dương trở thành một ước lệ hơi có
phần thiếu hiện thực.
Bây giờ nói
về hai tên Mã Giám Sinh và Sở Khanh. Kẻ thì “
Quá niên trạc ngoại tứ tuần/ Mày râu nhẵn nhụi áo quần bảnh bao”, kẻ kia
lại “Một chàng vừa trạc thanh xuân/ Hình
dong chải chuốt áo khăn dịu dàng”, Nguyễn Du quá tài khi ký họa chân dung
kẻ ma cô. Không phải cứ quần jean áo gió là người tình nhưng cặp đàn ông có bề ngoài tỉa tót mà bản chất lừa đảo tình bất nhẫn
này có gây cho Kiều thảm họa hồng nhan thì quả là không còn gì để nói ngoài
việc thương cho trâm anh rơi vào tay kẻ phàm phu ác tâm đa dục. Với hai gã đàn
ông này ngọn bút của tác giả quá ư sắc sảo khi cho thấy chỉ nhìn thoáng, chỉ
nghe qua đã thấy hành vi ngôn ngữ sỗ sàng của những người đàn ông không biết
tình yêu là gì, là quý ra sao và đòi hỏi sự tương xứng như thế nào. Hai kẻ chỉ
là bản năng sống bằng buôn người trước một hồng nhan đa cảm! Thân phận Kiều ra
nông nỗi đến như thế đó.
Và bây giờ đi tiếp với người phụ nữ này.
“Khách
du bỗng có một người/Kỳ Tâm họ Thúc cũng nòi thư hương/Vốn người huyện tích Châu
Thường/Theo nghiêm đường mở ngôi hàng Lâm Truy”. Một đàn ông có chút học,
làm nghề buôn bán và so với hai tên kia thì rõ ràng Thúc biết người biết ta, có
lòng yêu quý Kiều, biến tình khách du thành tình hơi có phần tri kỷ, ít ra là
Thúc muốn như vậy. Quan hệ Kiều-Thúc là một quan hệ tình cảm lén lút vượt lên
trên chuyện ăn chơi dù chàng không đứng đắn gì. Là con rể một thượng thư hẳn là
Thúc hiểu rõ thân phận mình, và thân phận ấy đến một lúc được bộc lộ ra, và
Kiều lại là người lãnh đủ một mảng đời kinh khủng nữa. Hoạn Thư từ truyện bước
vào đời thường rất nhanh chóng được công cộng hóa thành ngôn ngữ: Ghen như Hoạn Thư! Ở vào thời trai năm
thê bảy thiếp đó, giá mà Thúc có được sự OK của vợ (một sự OK không mấy khó ở thời đó)
thì chàng đã không thành người tệ bạc làm khổ thân Kiều thêm mấy thành công lực
nữa. Nhưng một là, thân phận rể của Thượng thư không cho phép chàng có được sự
OK kia, hai là chàng có tình yêu với Kiều chứ không chỉ muốn làm khách du như
bao người khác. Và hai điều này nằm trong tay Hoạn Thư để cuối cùng anh chàng
đa tình nhát gan này buông 2 câu khiến người có chút cảm tình với chàng phải
thu hồi cảm tình đó “Liệu mà xa chạy cao
bay/ Ái ân ta có ngần này mà thôi”, một sự bạc tình thô bỉ! Rồi “Chém cha cái số hoa đào/ Gỡ ra rồi lại buộc
vào như chơi” Kiều vào lầu xanh lần 2 mà không phải không có sự phủi tay
của Thúc Sinh!
Tôi thật khó hiểu khi những câu thơ thuộc hàng hay nhất trong truyện Kiều lại
là những câu liên hệ đến Thúc Kỳ Tâm. “Tóc thề đã chấm ngang vai/ Nào lời non nước
nào lời nước non”. Và đây “Long lanh đáy nước in trời/ Thành xây khói biếc non phơi
bóng vàng”. Khi tạm biệt thì lâm ly quá chừng “Người về chiếc bóng năm canh/ Kẻ đi muôn dặm một mình xa xôi/ Vầng
trăng ai xẻ làm đôi/ Nửa in gối chiếc nửa soi dặm trường” quả là những câu
thơ đẹp và trữ tình lãng mạn hiếm có xưa nay. Thế là Thúc Sinh khuất vào hậu trường và sân khấu xuất hiện một người đàn ông khác,
Từ Hải.
Nhiều người cho Từ là đấng anh hùng có lẽ vì mấy câu mang tính ước lệ “ Râu hầm hàm én mày ngài/ Vai năm tấc rộng
thân mười thước cao/ Đường đường một đấng anh hào/ Côn quyền hơn sức, lược thao
gồm tài”. Thực ra đó chỉ là một thảo khấu loại nổi trội không hơn, càng
không thể thổi phồng thành cuộc khởi nghĩa nông dân lật đổ chế độ phong kiến.
Từ Hải là kẻ “ được làm vua thua làm giặc” không có nhãn quan một chính khách
mơ nghiệp lớn, đừng thổi phồng con người này lên làm gì, thổi lên quá tay ếch
không thành con bò mà thành một sự vỡ tung! Và đã vỡ!
Thậm chí “Giai nhân bất thị đáo Tiền Đường/ Bán thế
yên hoa trái vị thường” (Phạm Quý Thích), phải nhảy sông mà chết mới mong
trả được cái “nợ” thanh lâu! Nhưng nợ ai? Sao là nợ khi rõ ràng đó là tai họa gây nên cho nàng bởi một bọn đàn ông có bẻ chân vứt cho chó ăn cũng chưa hết tội?
Nhưng, do là một truyện luận đề nên Kiều
không chết được. Cảm giác không còn thú vị nhiều khi đọc đoạn truyện Kiều này
vào những lần sau lần thứ nhất. Người phụ nữ ấy – tôi gọi là phụ nữ chứ không
gọi đàn bà – còn phải sống nên đương nhiên sẽ có một cái cớ nào đó để dòng nước
Tiền Đường không cuốn nàng đi. Và nàng sống để bị hành tỏi thêm nữa…cho hết
luận đề “Hồng nhan bạc mệnh”!
Những nhà nghiên cứu truyện Kiều theo
khuynh hướng hiện thực cho rằng nguyên nhân khiến Kiều bị bán làm gái
thanh lâu từng ấy năm trời là do chế độ phong kiến thối nát, tôi thấy không ổn lắm vì
ngay dưới những xã hội có sau phong kiến nghĩa là tiến bộ hơn thì những câu
chuyện mua đi bán lại phụ nữ của những tên lưu manh cạn kiệt lương tâm vẫn có
và có nhiều. Và điều này dường như thuộc đạo đức xã hội hơn là tên gọi của một
xã hội. Chừng nào còn những đàn ông hoang dâm, một vợ chưa đủ hoặc gã đã chán
ngán, đi tìm của lạ thì chừng đó việc mua bán, đẩy phụ nữ xuống bùn nhơ vẫn còn
dù xã hội mang tên gì.
Tôi suy nghĩ nhiều về cuộc tình Kiều- Từ
Hải. Dường như trong con người thảo khấu nhiều dũng ít mưu của mình Từ Hải còn
một cặp mắt xanh không lớn chỉ đủ để nhận ra chỗ cho Kiều không phải là thanh
lâu và Từ không chỉ là một khách làng chơi bình thường. Gặp nhau, họ tỏ tình
với nhau không nhiều, với Từ Hải thì đó là trái tim giặc cỏ rung động trước một
hồng nhan bạc phận. Còn với Kiều sau những gì đã xảy ra trước đó nàng không còn
sự chọn lựa nào khác, đúng hơn phải chọn trong một tư thế bất bình đẳng của
thân phận một gái thanh lâu. Vì vậy tôi nghĩ cái ơn nhiều hơn cái tình.
Nhưng sao lại bảo Từ Hải cũng là người làm
khổ thân Kiều? Là khi đã thành một phu nhân, Kiều thực hiện báo ân báo oán và
Từ có vẻ kiêu hãnh khi giúp vợ thực hiện chuyện xem ra không phải của người
nuôi chí lớn. Nhưng phải tới chưyện nghe một lời khuyên thật đàn bà của Kiều mà
ra hàng triều đình thì tới đó cái nhìn về Từ Hải mới xuống thấp vài bậc. Được
làm vua thua làm giặc, chàng chọn trung bình cộng của “được+thua: 2” , và chàng
chết đứng, cái chết tầm thường, là lẽ đương nhiên!
Từ chết, Kiều ra sông Tiền Đường, “Trông
vời con nước mênh mông/ Đem mình gieo xuống giữa dòng tràng giang” nhưng người đàn bà này không chết, luận đề của
tác giả đã cứu nàng. Đoạn Kim- Kiều tái hợp tôi đọc mà không thích, vì nó có
hậu mà là một cái hậu nhạt không nhiều ấn tượng. Nhân vật Kim Trọng có vẻ không
trưởng thành nhiều như tôi trông đợi. Điều này cũng khổ thân cho Kiều vậy.
